Functies en grafieken; onderdeel B1; september; ongeveer 35 minuten
Wat je hier leert
Een formule omschrijven zodat er één variabele alleen staat, en herkennen wanneer dat wel en niet tot een functie leidt. Dit is de eerste stap bij bijna elke opgave met een verband tussen twee grootheden.
Wat je hiervoor al moet kunnen
Een verband is een functie van x als bij elke x precies één y hoort.
Test het met een verticale lijn: schuif een denkbeeldige verticale lijn over de grafiek. Snijdt die de grafiek ergens twee keer, dan is het geen functie van x.
Pas als een verband een functie is, mag je de notatie f(x) gebruiken. Zo'n vorm heet een functievoorschrift: rechts staat een uitdrukking waar alleen x in voorkomt.
Notatie die op het examen zonder uitleg gebruikt wordt: xP is de x-coördinaat van punt P, en yP de y-coördinaat.
Video bij deze paragraaf Nieuw
Formules omwerken (HAVO wiskunde B & VWO wiskunde B)
Math with MennoOpenen op YouTube
Schrijf 3x + 2y = 12 als functievoorschrift.
Breng alles wat geen y is naar de andere kant. 2y = 12 − 3x
Deel beide kanten door 2. Let op: elke term rechts wordt gedeeld, niet alleen de eerste. y = 6 − 1½x
Bij elke x hoort nu precies één y, dus dit mag als functievoorschrift. f(x) = 6 − 1½x
Kan x² + y² = 25 geschreven worden als functievoorschrift?
Maak y² vrij. y² = 25 − x²
Worteltrekken geeft twee mogelijkheden, want een kwadraat heeft twee wortels. y = √(25 − x²) of y = −√(25 − x²)
Vul x = 3 in: dan is y = 4 óf y = −4. Twee waarden bij één x, dus dit is geen functie. Antwoord: nee
Dit is de vergelijking van een cirkel met middelpunt (0, 0) en straal 5. Je kunt hem wel in twéé functies splitsen: de bovenste helft en de onderste helft.
Video bij deze paragraaf
Variabelen vrijmaken bij gebroken functies
Math with MennoOpenen op YouTube
Schrijf xy + 2y = 6 als functievoorschrift.
Links staat y in beide termen. Haal hem buiten haakjes. y(x + 2) = 6
Nu staat y één keer, en kun je delen door wat ernaast staat. y = 6 / (x + 2)
Noteer als functie, en vermeld waar hij niet bestaat. f(x) = 6 / (x + 2), met x ≠ −2
Buiten haakjes halen is hier de hele truc. Zolang y op twee plekken staat, kun je hem niet vrijmaken.
Voor een cirkel geldt A = πr². De straal groeit volgens r = 3t. Druk A uit in t.
Vervang in de eerste formule elke r door waar hij aan gelijk is. A = π(3t)²
Werk het kwadraat uit. Ook de 3 wordt gekwadrateerd. A = 9πt²
Dit heet substitutie, en het is wat je bij elke contextopgave doet: twee losse verbanden aan elkaar knopen tot één formule.
Bij het delen maar één term meenemen. Uit 2y = 12 − 3x volgt niet:
y = 6 − 3x
Je deelt de héle rechterkant door 2, dus ook de 3x. Het juiste antwoord is y = 6 − 1½x. Twijfel je, zet dan even haakjes: y = (12 − 3x) / 2.
Vijf opgaven. Doe er zoveel als je wilt. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.
Breng −y alleen te staan, of breng 5x naar rechts:
−y = 8 − 5x
Vermenigvuldig alles met −1:
y = 5x − 8
2y = 10 − 4x
Beide termen delen door 2:
y = 5 − 2x
Vul x = 4 in. Dan is y² = 4, dus y = 2 óf y = −2.
Twee y-waarden bij één x, dus nee. De grafiek is een parabool die op zijn kant ligt; een verticale lijn snijdt hem twee keer.
y staat in beide termen, dus buiten haakjes halen:
y(x − 3) = 12
y = 12x − 3 , met x ≠ 3
Substitueer s = 2t in de eerste formule:
V = (2t)³
De macht komt op beide factoren:
V = 8t³
Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Vrijmaken van een variabele komt in elke contextopgave terug, meestal als eerste stap.
Hoeveel heb je er gemaakt?
Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.
Klaar met dit onderwerp?
Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.