Wiskunde B← TerugAlle vakken
Exponentiële en logaritmische functies
Planning

Exponentiële en logaritmische functies

Functies en grafieken; onderdeel B2; september; ongeveer 45 minuten

Wat je hier leert

De grafieken van ax en log(x), en rekenen aan groei: beginwaarde, groeifactor, verdubbelingstijd en halveringstijd. Deze twee functies zijn elkaars omgekeerde, dus je leert ze samen.

Wat je hiervoor al moet kunnen

De exponentiële functie

Video bij deze paragraaf

Exponentiële functies

Math with MennoOpenen op YouTube

Video bij deze paragraaf Nieuw

Verdubbelingstijd en halveringstijd

Wiskunde met Bob PruiksmaOpenen op YouTube

f(x) = ax, met a > 0 en a ≠ 1

Gaat altijd door het punt (0, 1), want elk grondtal tot de macht nul is 1.

Is a > 1, dan stijgt de grafiek. Is 0 < a < 1, dan daalt hij.

Horizontale asymptoot y = 0. Domein: alle x. Bereik: y > 0.

In toepassingen schrijf je zo'n verband meestal als N = b · gt. Daarin is b de beginwaarde (de waarde op t = 0) en g de groeifactor (waar je elke tijdstap mee vermenigvuldigt).

Van percentage naar groeifactor: 8 procent groei per jaar geeft g = 1,08. Twaalf procent afname geeft g = 0,88. Je telt het percentage bij 1 op, of trekt het eraf.

De logaritmische functie

Video bij deze paragraaf Nieuw

De grafiek van log en transformaties

Math with MennoOpenen op YouTube

f(x) = glog(x)

Dit is de inverse van de exponentiële functie: de grafiek is die van gx, gespiegeld in de lijn y = x.

Gaat door (1, 0). Verticale asymptoot x = 0. Domein: x > 0. Bereik: alle y.

Alles is verwisseld ten opzichte van de exponentiële functie. Daar was het bereik y > 0, hier is het domein x > 0. Daar lag de asymptoot horizontaal, hier verticaal. Dat is precies wat spiegelen in y = x doet.

Het grondtal e (ongeveer 2,718) komt bij wiskunde B het vaakst voor. De bijbehorende logaritme schrijf je als ln(x).

Voorbeeld 1: beginwaarde en groeifactor aflezen

Gegeven N = 400 · 1,08t, met t in jaren. Wat betekenen die getallen?

1

Het getal vóór de macht is de beginwaarde: vul t = 0 in en de macht wordt 1. N(0) = 400 · 1 = 400

2

Het grondtal is de groeifactor per jaar. g = 1,08

3

Trek 1 af om het percentage te vinden. 1,08 − 1 = 0,08, dus 8% groei per jaar

Voorbeeld 2: verdubbelingstijd

Na hoeveel jaar is de hoeveelheid uit voorbeeld 1 verdubbeld?

1

Verdubbelen betekent: de groeifactor tot de macht T is 2. De beginwaarde doet niet mee. 1,08T = 2

2

Neem van beide kanten de logaritme. Met regel 9 komt de T naar voren. T · ln(1,08) = ln(2)

3

Deel en reken uit. T = ln(2) / ln(1,08) ≈ 9,0

De verdubbelingstijd hangt alleen van de groeifactor af, niet van hoeveel je begint. Dat is het kenmerkende van exponentiële groei.

Voorbeeld 3: halveringstijd

Een stof neemt met 15% per uur af. Bereken de halveringstijd.

1

Vijftien procent afname betekent dat er 85% overblijft. g = 0,85

2

Halveren betekent: de factor tot de macht T is een half. 0,85T = 0,5

3

Logaritme nemen en delen. T = ln(0,5) / ln(0,85) ≈ 4,3 uur

Merk op dat beide logaritmen negatief zijn, maar het quotiënt positief. Krijg je een negatieve tijd, dan heb je teller en noemer verwisseld.

Voorbeeld 4: domein van een logaritme

Bepaal het domein en de asymptoot van f(x) = ln(x − 2).

1

Van een negatief getal of van nul bestaat geen logaritme. Stel dus de eis. x − 2 > 0

2

Los op. domein: x > 2

3

Precies op de rand van het domein staat de verticale asymptoot. x = 2

Let op het verschil met de wortelfunctie: daar mag nul wél ingevuld worden en staat er ≥, hier niet en staat er >.

De fout die bijna iedereen maakt

Bij een afname het percentage direct als groeifactor gebruiken:

15% afname geeft g = 0,85, niet g = 0,15

Met g = 0,15 zou er per stap 85 procent verdwijnen. De groeifactor is altijd hoeveel er overblijft, niet hoeveel eraf gaat.

Zelf proberen

Vijf opgaven. Doe er zoveel als je wilt. Klap de uitwerking pas open als je zelf iets hebt opgeschreven.

1. Bij N = 250 · 1,05t: wat is de beginwaarde, de groeifactor en het groeipercentage?
Laat de uitwerking zien

Beginwaarde 250, groeifactor 1,05, dus 5% groei per tijdstap.

2. Iets neemt met 12% per jaar af. Wat is de groeifactor?
Laat de uitwerking zien

Er blijft 100 − 12 = 88 procent over.

g = 0,88

3. Bereken de verdubbelingstijd bij groeifactor 1,03.
Laat de uitwerking zien

1,03T = 2

T = ln2ln(1,03)

T ≈ 23,4

4. Bepaal het domein van f(x) = ln(5 − x).
Laat de uitwerking zien

5 − x > 0

Dus 5 > x. Omgekeerd gelezen:

domein: x < 5

5. Los exact op: e2x = 7
Laat de uitwerking zien

Neem van beide kanten de natuurlijke logaritme. Links valt ln weg tegen de e-macht:

2x = ln(7)

x = ½ln(7)

Er stond "exact", dus laat het hierbij staan — niet uitrekenen tot 0,973.

Meer oefenen

Ging dit goed, maak er dan tien op Math4All. Vooral groeifactoren uit percentages halen wil je zonder nadenken kunnen.

Math4All — vwo wiskunde B

Hoeveel heb je er gemaakt?

Richtgetal voor dit onderwerp: 15 opgaven. Geen norm, wel een goede maat. Tel de opgaven mee die je hierboven hebt gedaan.

0

Klaar met dit onderwerp?

Dan schuift de startpagina vanzelf door naar het volgende.

Terug naar het menu